De toren

Over het ontstaan van de Barneveldse Oude of Sint-Odulphuskerk is weinig bekend. Waarschijnlijk stichtten de eerste christelijke bewoners van de streek hier op een verhoogde plek een kapel. De toren dateert vermoedelijk uit de dertiende eeuw. De onderste drie van de vijf geledingen zijn in die tijd in Romaanse stijl gebouwd; de bovenste twee volgden zeer waarschijnlijk in de vijftiende eeuw. De muren zijn versierd met lisenen en rondboogfriezen, en zijn onderin twee meter dik.
Toren en kerk deelden eeuwenlang het lot van het dorp. In 1421 leed de kerk grote schade toen de Utrechtenaren in hun strijd tegen Gelre Barneveld, Voorthuizen en Terschuur platbrandden. In 1482 waren kerk en toren opnieuw het toneel van gevechten, toen Jan van Schaffelaar van de toren sprong. De bliksem sloeg in 1653, 1683, 1818 en 1827 in, en na die laatste brand werd de toren in 1828 helemaal herbouwd. In 1870 werd hij opnieuw door noodweer getroffen.
Tot 1927 eindigde de toren in een spits; bij de restauratie die dat jaar gereedkwam, kreeg hij een uivormige bekroning, naar een ontwerp van gemeentearchitect G. Leijsen. De toren is ongeveer vijftig meter hoog.
De luidklokken
Een van de twee grootste luidklokken dateert uit 1665 en weegt 2.500 kilo. Het opschrift luidt: ‘Zo menigmaal gij hoort den helderen klokkenslach, gedenk aandachtiglijk aan uwen jongsten dach.’ De tweede, de hele-uursklok, draagt het jaartal 1711 en het opschrift ‘Ik roep door mijn geluid tot Jezus woord Zijn bruid. De dooden ik beween, ’t zij grooten, hetzij kleen.’
Van de kerk naar de gemeente
In de Franse tijd, aan het einde van de achttiende eeuw, ging de toren bij decreet over in eigendom van het burgerlijk bestuur. De toegang tot de torentrap vanuit de kerk werd in 1850 dichtgemetseld; daarna was de toren alleen via houten trappen onderin te beklimmen.
De restauratie van 1961–1963
In 1961–1963 werd de toren gerestaureerd onder leiding van architect ir. T. van Hoogevest. Het metselwerk en de trans werden hersteld en de spits werd volledig vernieuwd. Het carillon verhuisde van de klokkenkamer bij de luidklokken naar het bovenste deel van de spits, onder de uivorm; daar staat sindsdien ook het klavier. De wijzerplaten van het uurwerk verhuisden van de trans naar de spits. Na 110 jaar werd de stenen trap in de muur weer in gebruik genomen, met een nieuwe buitendeur aan de noordkant van de toren.
Jan van Schaffelaar
Barneveld en zijn toren werden vooral bekend door de heldensprong van Jan van Schaffelaar in 1482. Op 16 juli van dat jaar troffen de Geldersen en de Utrechtenaren elkaar. Een ruiterij onder leiding van Jan van Domselaar, door zijn huwelijk Van Schaffelaar genoemd, verschanste zich in de toren. De belegeraars beloofden de ruiters vrije aftocht als hun aanvoerder zich overgaf.

Doe zeyde Jan van Scaffelaer: ‘Lieve gesellen, ic moet ummer sterven, ic en wil u in geenen last brenghen.’ Ende ginck boven op die tynnen van den toern staen ende setten syn handen in syn syde ende spranck van boven neder.
Op grond van skeletdelen die bij de kerkrestauratie in 1978 werden gevonden, wordt aangenomen dat hij na zijn val door een kogel werd geraakt, waardoor een scharnierpen van zijn vizier in zijn schedel drong. Inwendige bloedingen door de val, of een steek of slag met een wapen, maakten uiteindelijk een einde aan zijn leven. Hij werd eerst begraven in een massagraf aan de voet van de toren en later overgebracht naar de grafkelder van de familie Hackfort, in het koor van de kerk.
Het standbeeld

Het standbeeld van Jan van Schaffelaar werd gemaakt in opdracht van de VVV, die er in 1902 de eerste plannen voor maakte. Het monument moest toeristen naar Barneveld trekken. Het ontwerp kwam van de Amsterdamse kunstenaar Bart van Hove. Om het project van 1.400 gulden te betalen werd in januari 1902 een Jan van Schaffelaar-fonds opgericht; een halfjaar later was het geld bijeen. Over de plaats werd gestemd, en een meerderheid koos voor het Kerkplein, het huidige Torenplein.
De onthulling op 15 september 1903 was een waar spektakel. Het hele dorp was in feeststemming, met een kermis, een markt, volksspelen en een indrukwekkende historische optocht. Niet alleen de inwoners, maar duizenden bezoekers uit het hele land kwamen naar de Jan van Schaffelaarfeesten. Het beeld staat nog altijd op het Torenplein, onder de toren van de Oude Kerk.
