Elke vrijdag gratis beiaardmuziek

Bekijk de agenda →

Geschiedenis van toren en carillon

Van de dertiende-eeuwse toren en de heldensprong van Jan van Schaffelaar tot honderd jaar beiaard in 2027.
Oude zwart-witfoto van een beiaardier aan het stokkenklavier, opgehangen tegen een jute wand

De toren

De Jan van Schaffelaartoren van de Oude Kerk, gezien vanaf het Torenplein

Over het ontstaan van de Barneveldse Oude of Sint-Odulphuskerk is weinig bekend. Waarschijnlijk stichtten de eerste christelijke bewoners van de streek hier op een verhoogde plek een kapel. De toren dateert vermoedelijk uit de dertiende eeuw. De onderste drie van de vijf geledingen zijn in die tijd in Romaanse stijl gebouwd; de bovenste twee volgden zeer waarschijnlijk in de vijftiende eeuw. De muren zijn versierd met lisenen en rondboogfriezen, en zijn onderin twee meter dik.

Toren en kerk deelden eeuwenlang het lot van het dorp. In 1421 leed de kerk grote schade toen de Utrechtenaren in hun strijd tegen Gelre Barneveld, Voorthuizen en Terschuur platbrandden. In 1482 waren kerk en toren opnieuw het toneel van gevechten, toen Jan van Schaffelaar van de toren sprong. De bliksem sloeg in 1653, 1683, 1818 en 1827 in, en na die laatste brand werd de toren in 1828 helemaal herbouwd. In 1870 werd hij opnieuw door noodweer getroffen.

Tot 1927 eindigde de toren in een spits; bij de restauratie die dat jaar gereedkwam, kreeg hij een uivormige bekroning, naar een ontwerp van gemeentearchitect G. Leijsen. De toren is ongeveer vijftig meter hoog.

De luidklokken

Een van de twee grootste luidklokken dateert uit 1665 en weegt 2.500 kilo. Het opschrift luidt: ‘Zo menigmaal gij hoort den helderen klokkenslach, gedenk aandachtiglijk aan uwen jongsten dach.’ De tweede, de hele-uursklok, draagt het jaartal 1711 en het opschrift ‘Ik roep door mijn geluid tot Jezus woord Zijn bruid. De dooden ik beween, ’t zij grooten, hetzij kleen.’

Kerkklokken van de Oude Toren (video: Niels van der Giessen).

Van de kerk naar de gemeente

In de Franse tijd, aan het einde van de achttiende eeuw, ging de toren bij decreet over in eigendom van het burgerlijk bestuur. De toegang tot de torentrap vanuit de kerk werd in 1850 dichtgemetseld; daarna was de toren alleen via houten trappen onderin te beklimmen.

De restauratie van 1961–1963

In 1961–1963 werd de toren gerestaureerd onder leiding van architect ir. T. van Hoogevest. Het metselwerk en de trans werden hersteld en de spits werd volledig vernieuwd. Het carillon verhuisde van de klokkenkamer bij de luidklokken naar het bovenste deel van de spits, onder de uivorm; daar staat sindsdien ook het klavier. De wijzerplaten van het uurwerk verhuisden van de trans naar de spits. Na 110 jaar werd de stenen trap in de muur weer in gebruik genomen, met een nieuwe buitendeur aan de noordkant van de toren.

Jan van Schaffelaar

Barneveld en zijn toren werden vooral bekend door de heldensprong van Jan van Schaffelaar in 1482. Op 16 juli van dat jaar troffen de Geldersen en de Utrechtenaren elkaar. Een ruiterij onder leiding van Jan van Domselaar, door zijn huwelijk Van Schaffelaar genoemd, verschanste zich in de toren. De belegeraars beloofden de ruiters vrije aftocht als hun aanvoerder zich overgaf.

Oude tekening van de sprong van Jan van Schaffelaar van de kerktoren

Doe zeyde Jan van Scaffelaer: ‘Lieve gesellen, ic moet ummer sterven, ic en wil u in geenen last brenghen.’ Ende ginck boven op die tynnen van den toern staen ende setten syn handen in syn syde ende spranck van boven neder.

Op grond van skeletdelen die bij de kerkrestauratie in 1978 werden gevonden, wordt aangenomen dat hij na zijn val door een kogel werd geraakt, waardoor een scharnierpen van zijn vizier in zijn schedel drong. Inwendige bloedingen door de val, of een steek of slag met een wapen, maakten uiteindelijk een einde aan zijn leven. Hij werd eerst begraven in een massagraf aan de voet van de toren en later overgebracht naar de grafkelder van de familie Hackfort, in het koor van de kerk.

Het standbeeld

Het standbeeld van Jan van Schaffelaar op het Torenplein

Het standbeeld van Jan van Schaffelaar werd gemaakt in opdracht van de VVV, die er in 1902 de eerste plannen voor maakte. Het monument moest toeristen naar Barneveld trekken. Het ontwerp kwam van de Amsterdamse kunstenaar Bart van Hove. Om het project van 1.400 gulden te betalen werd in januari 1902 een Jan van Schaffelaar-fonds opgericht; een halfjaar later was het geld bijeen. Over de plaats werd gestemd, en een meerderheid koos voor het Kerkplein, het huidige Torenplein.

De onthulling op 15 september 1903 was een waar spektakel. Het hele dorp was in feeststemming, met een kermis, een markt, volksspelen en een indrukwekkende historische optocht. Niet alleen de inwoners, maar duizenden bezoekers uit het hele land kwamen naar de Jan van Schaffelaarfeesten. Het beeld staat nog altijd op het Torenplein, onder de toren van de Oude Kerk.

Honderd jaar carillon

  1. 1482

    Op 16 juli springt Jan van Schaffelaar van deze toren om zijn belegerde manschappen te sparen. Zijn standbeeld staat sinds 1903 op het Torenplein.

  2. 1711

    De uurklok wordt gegoten: 1.960 kilo, met het opschrift ‘Ik roep door myn gelyt’. Hij hangt er nog altijd.

  3. 1927

    Na een restauratie krijgt de toren zijn lantaarn met uivormige bekroning. Ter ere van het veertigjarig jubileum van burgemeester baron Van Nagell komt er een klokkenspel van twee octaven in.

  4. 1961

    Het carillon verhuist naar de lantaarn en groeit uit tot vier octaven.

  5. 1977

    De zwaarste klok van het carillon komt erbij. Hij weegt 1.300 kilo en is 1,3 meter breed.

  6. 1986

    Op 9 december wordt Stichting De Barneveldse Beiaard opgericht, om het klokkenspel in de gemeente te laten klinken en er belangstelling voor te kweken.

  7. 2026

    De stichting bestaat veertig jaar. Op 20 november viert ze dat met een Jubileumconcert in de trouwzaal van het Raadhuis.

Meer over de mensen achter het klavier leest u bij de beiaardiers.